جراحی قاعده‌ جمجمه

جمجمه‌ی سر مرکب از استخوان‌ها و غضروف‌های زیادی است. این استخوان‌ها و غضروف‌ها صورت و کاسه‌ی سر که مغز را احاطه کرده، را تشکیل می‌دهند. شما با دست زدن به بالای سر خود می‌توانید استخوان‌های کاسه‌‌ی سر در قسمت بالای جمجمه را کاملاً حس کنید. ۵ استخوان تشکیل دهنده‌ قسمت تحتانی یا همان قاعده‌ی جمجمه، کاسه‌ی چشم، سقف حفره‌ی بینی، برخی از سینوس‌ها و استخوان‌هایی که گوش داخلی را احاطه کرده‌اند، را نیز تشکیل می‌دهند. قاعده‌ی جمجمه بخشی پرجزئیات و پیچیده است با دهانه‌ها و سوراخ‌های مختلفی که نخاع، بسیاری از رگ‌های خونی و عصب‌ها از آن‌ها عبور می‌کنند.

جراحی قاعده‌ی جمجمه ممکن است برای برداشتن تومورهای سرطانی، پیش‌گیری از پیشرفت سرطان و یا برای برطرف کردن هرگونه ناهنجاری در قسمت‌های زیر مغز، قاعده‌ی جمجمه و یا در چند مهره‌ی بالایی ستون فقرات انجام شود. از آنجا که مشاهده و دسترسی این قسمت از بدن انسان بسیار دشوار است، جراحی قاعده‌ی جمجمه با یک روش آندوسکوپیک و طی یک پروسه‌ی کمتر تهاجمی و یا از راه عمل باز انجام می‌شود. در روش آندوسکوپیک جراح تجهیزاتی را از طریق دهانه‌های طبیعی موجود در جمجمه (مانند بینی یا دهان) و یا از طریق ایجاد تنها یک سوراخ کوچک در قسمت بالای ابرو وارد جمجمه می‌کند. این نوع از جراحی‌ها به یک تیم متخصص شامل جراح‌ گوش و حلق و بینی، جراح فک و صورت، جراح اعصاب و رادیولوژیست نیاز دارند.

پیش از ابداع روش جراحی آندوسکوپی جمجمه، تنها روش برای برداشتن تومورهای رشد کرده در این قسمت از بدن، ایجاد شکاف در جمجمه بود، هرچند هنوز هم در برخی موارد لازم است جراحی با همین روش انجام شود.

در رابطه با کاربردهای جراحی قاعده‌ی جمجمه بیشتر بدانیم

در اینجا به برخی از تومورها و شرایطی که می‌توان آن‌ها را با روش جراحی قاعده‌ جمجمه درمان و یا کنترل کرد، اشاره می‌‌کنیم.

  • کیست‌هایی که از بدو تولد ایجاد می‌شوند
  • توده‌های ناشی از عفونت
  • تومورهای هیپوفیز
  • مننژیوم، تومورهای غیرسرطانی هستند که در مننژ (بافتی که مغز را می‌پوشاند و بین مغز و جمجمه قرار دارد) رشد می‌کنند
  • کوردوما که توموری استخوانی با رشد کند است و اغلب در قاعده جمجمه مشاهده می‌شود
  • نورالژی تریژمینال که نوعی درد شدید در یک طرف صورت است
  • کرانیوفارنژیوما، تومورهای خوش‌خیمی که نزدیک غده هیپوفیز به وجود می‌آیند
  • کرانیوزینوستوز، نوعی نقص مادرزادی که به بسته شدن زودهنگام یک یا چند مفصل فیبری بین استخوان‌های جمجمه‌ی نوزاد (درزهای جمجمه) گفته می شود.
  • فیستول مایع مغزی نخاعی
  • آنوریسم مغزی، بخشی ضعیف و غالباً برجسته در رگ خونی مغز
  • ناهنجاری‌های شریانی، شریان و رگ‌هایی که غیر طبیعی به یکدیگر متصل هستند

انواع جراحی‌های قاعده‌ی جمجمه

جراحی قاعده‌ی جمجمه به دو روش اصلی انجام می‌شود. اگرچه روش آندوسکوپیک برای جراحی قاعده‌ی جمجمه، اغلب ترجیح اول جراحان است اما جراحی باز قاعده‌ی جمجمه نیز گزینه‌ی دیگری است که بسته به نوع توموری که لازم است برداشته شود و محلی که تومور در آن قرار دارد، جراح یکی از این دو روش را انتخاب می‌کند.

جراحی کمتر تهاجمی قاعده‌ی جمجمه به روش آندوسکوپیک: این نوع از جراحی اغلب به ایجاد برش بزرگی نیاز ندارد. جراح ممکن است یک سوراخ کوچک درون بینی ایجاد کند تا جراح اعصاب از طریق این سوراخ با وارد کردن لوله‌ای باریک و منعطف به نام آندوسکوپ که در سر آن دوربینی قرار دارد و با استتفاده از قیچی و یا تیغی که به آندوسکوپ وصل است تومور را بردارد. MRI نوعی عکس است که با استفاده از آهن ربا و رایانه از قاعده‌ی جمجمه گرفته می‌شود و توسط متخصص رادیولوژی در حین جراحی، برای کمک به اطمینان از برداشته شدن و ازبین رفتن تمام تومور انجام می‌شود.

روش سنتی یا جراحی باز قاعده‌ی جمجمه

این نوع جراحی ممکن است به ایجاد برش در قسمت صورت و جمجمه نیاز داشته باشد و لازم باشد برای دسترسی به تومور و برداشتن آن، بخش‌هایی از استخوان جمجمه برداشته شود. برای این نوع جراحی اغلب از میکروسکوپ اتاق عمل استفاده می‌شود.

علائم

ممکن است فرد علائم و نشانه‌های احتمالی زیادی از داشتن تومور و یا اختلالات و ناهنجاری‌های مربوط به جمجمه داشته باشد. بروز این علائم بسته به اندازه، نوع و محل قرارگیری تومور یا ناهنجاری در افراد مختلف متفاوت است. برخی از این علائم عبارتند از:

  • درد در ناحیه صورت
  • سردرد
  • سرگیجه
  • مشکلات بینایی
  • کرختی و بی‌حسی
  • ضعف در قسمت صورت و عضلات آن
  • از دست دادن شنوایی و یا سوت کشیدن گوش‌ها
  • گرفتگی بینی یا عفونت‌های مکرر سینوسی

تشخیص

تشخیص تومور یا ناهنجاری‌هایی که ممکن است به جراحی قاعده جمجمه نیاز داشته باشند، براساس علائم و معاینه‌ی فرد توسط پزشک انجام می‌شود. از آنجا که جراح امکان این را ندارد که این قسمت از جمجمه را مستقیماً ببیند، انجام این آزمایشات و تصویربرداری‌ها از مهمترین بخش‌های تشخیص تومور و ناهنجاری‌ها هستند:

تصویربرداری‌های مغزی: آزمایش‌های خاصی از قبیل اسکن‌های اِم آر آی (MRI)، اِم آر اِی (MRA)، پی ای تی (PET) و سی تی (CT) عکس‌هایی از جمجمه می‌گیرند که به تیم پزشکی در مشاهده و بررسی تومور یا ناهنجاری کمک می‌کنند.

بایوپسی: در این آزمایش یک تکه کوچک از تومور موجود در قاعده‌ی جمجمه به عنوان نمونه برداشته شده و در زیر میکروسکوپ مورد بررسی قرار می‌گیرد. نمونه‌برداری از طریق وارد کردن آندوسکوپ از راه بینی و سینوس‌ها به داخل جمجمه انجام می‌گیرد. همچنین ممکن است برای فرد بیمار بایوپسی آسپیراسیون با سوزن ظریف و یا بایوپسی اکسیژنال نیز انجام شود.

دیگر آزمایش‌ها: در پروسه‌ی تشخیص بیماری، تعادل، اعصاب جمجمه، فعالیت عضلانی، بینایی و شنوایی بیمار نیز بررسی می‌شوند. همچنین تصویربرداری یا اسکن دیگر بخش‌ها و سیستم‌های بدن بیمار نیز انجام و بررسی می‌شود.

درمان

علاوه بر جراحی آندوسکوپی و عمل باز جمجمه، بسته به نوع تومور یا ناهنجاری قاعده جمجمه، در درمان بیمار از روش‌های درمانی زیر استفاده می‌شود:

  • شیمی‌درمانی: استفاده از داروهایی شیمیایی برای درمان تومورهای ایجاد شده توسط سلول‌های سرطانی.
  • پرتو‌درمانی: درمان با اشعه ایکس برای کنترل توموری به کار می‌رود که با جراحی نمی توان آن را کاملاً از بین برد.
  • گاما نایف یا چاقوی گاما: نوع خاصی از پرتودرمانی است که از پرتوهای دقیق اشعه X برای هدف قرار دادن تومور در قاعده‌ی جمجمه استفاده می‌کند.
  • پروتون درمانی: نوع دیگری از پرتودرمانی است که برای داشتن دقت بالاتر و دوز بیشتر در درمان تومورها طراحی شده.
  • ذره‌درمانی: جدیدترین روش پرتودرمانی است که در درمان تومور و ناهنجاری‌ها از ذرات پرانرژی با کمترین عوارض جانبی استفاده می‌کند.

مراقبت‌های پس از جراحی قاعده‌ی جمجمه

پس از جراحی قاعده‌ی جمجمه، تیم پزشکی از نزدیک مراقب بیمار خواهد بود. در این مرحله هدف تیم پزشکی این است که به فرد کمک کند تا به کارهای عادی زندگی روزمره‌ی خود بازگردد. برخی از افراد نیز به درمان‌های مداومی از جمله پرتودرمانی، رادیوجراحی و پروتون‌درمانی نیاز خواهند داشت. بسیاری از بیماران برای اطمینان از عدم بازگشت تومور با گذشت زمان، به انجام آزمایش‌ها و تصویربرداری مکرر نیاز دارند. از آنجا که جراحی قاعده‌ی مغز می‌تواند بسیار استرس‌زا باشد، دریافت حمایت از دوستان و خانواده نیز بسیار مهم است. همچنین تیم درمانی هم می‌تواند سلامت روان بیمار را تأمین کند و انجمن‌ها و گروه‌های حمایتی را به بیمار و خانواده‌ی بیمار معرفی کند.

S.Moosa

F. Ezati

Dean

Dr. Maryam Jalessi

M.Jalessi